BOŠNJACI U CRNOJ GORI

 

Autori:

Osman Destanović & Adnan Koljindar

Crna Gora je mediteranska zemlja, sa blagom mediteranskom klimom na jugu i hladnom kontinentalno-planinskom u sjevernom dijelu. Svoju etničku i religijsku šarolikost  duguje istoriskim, političkim i geografskim faktorima. U njoj žive Crnogoraci, Srbi, Bošnjaci, Albanaci, Hrvati, Romi i Jevreji, a medju njima su pripadnici tri monoteističke religije Hrašćanstava – pravoslavci i katolici, Islama – muslimani, Judaizma –u jevreji.Crnogorski narod je  vodio borbu za slobodu sa osmanskim osvajačem više vjekova u veoma nepovolnim i neravnopravnim uslovima.  Hrabrost i požrtvovanost se isplatila. Prvobitna Crna Gora koja se u literaturi pominje kao “Stara Crna Gora”, sa četiri svoje nahije, kasnije kao Crna Gora i brda, potom Knjaževina, zatim Kraljevina, doživljavala je u poslednjih 120 godina značajne prostorne i demografske promijene i transformacije. Pri tom se proširila  osvajajuci teritorije na kojima su uglavnom živjeli Bošnjaci, koji su najprije bili u sastavu srednjovjekovne Kraljevine Bosne, a tokom osmanske vladavine u sastavu bosanskog i hercegovačkog, jednim dijelom i u Skadarskom sandžakatu, a kasnije velikim dijelom u sastavu Bosanskog elajeta.

Poseban značaj u tome imale su odluke Berlinskog kongresa 1878 godine kad je priznata kao država i Balkanski rat 1912 godine.  Taj period je karakterističan po teritorijalnoj ekspanziji Crne Gore i na regione u kojima većinski živjeli Bosnjaci i/li Albanci a  Srbi/Crnogorci su činili neznatnu manjinu. Taj se period odlikuje i zločinima i nasiljima nad nenaoružanim stanovništvom u novo-osvojenim krajevima tj. Boshnjacima i/li Albancima.  Tada je došlo i do progona i iseljavanja domicilnog stanovništva, što je značajno promijenilo demografsku sliku tih regiona. Stoga je pravilno reći: Bošnjaci Crne Gore se nisu doseljavali u Crnu Goru već se Crna Gora sireći svoje granice „doselila“  među Bošnjake pritom nasiljem i zlocinima promijenila demografsku sliku. Iz tog razloga preostali Bošnjaci Crne Gore su autohton narod sa dugim historijskim trajanjem na prostoru kojeg čini danasnja Crna Gora.

Bošnjaci sada većinom žive u sjeveroističnom dijelu Crne gore. U Pljevljima, Bijelom Polju, Rozaju, Plavu, u regionu historiski poznatom kao Juzni Sandzak čine većinu stanovništva. Značajan broj ih živi u Baru i Podgoricu, gdje su tokom trajanja Osmanske carevine u čaršijama činili većinu, ali su po osvajanju tih gradica od strane Crnogorske vojske većina protjerani ili izbjegli. To nije slučaj sa Nikšićem gdje su činili većinu ali su po osvajanju od strane Crne gore kompletno protjerani i izbjegli. Prema podacima popisa stanovništva iz 2011 godine, u Crnoj Gori živi 8,65% Bošnjaka i 3,31% Muslimana.  Muslimani je ime koje je Bošnjacima nametnuto u SFRJ, čemu su se nacionalno svjesni Bošnjaci protivili jer se ime odnosi na  vjersku pripadnost. Iz nekog razloga s ruba logike još uvijek istrajava u Crnoj Gori kao oznaka etnicke pripadnosti.

Svi Bošnjaci ma gdje živjeli pripadaju jednom bosnjackom tkivu koje je etnicki, kultuloroski i duhovno nedjeljivo. Zbog toga je nemoguće govoriti o Bošnjacima iz bilo koje države ex.Jugoslavije a da se ne uzmu u obzir njihove medjusobne veze sa djelovima svog naroda nastanjenim u novonastalim državama.

PORIJEKLO I HISTORIJA

Bošnjaci, kao i vecina balkanskih naroda, osim Grka, Albanaca i Vlaha, nastali su miješanjem doseljenih slavenskih plemena sa zatečenim autohtonim ilirskim stanovništvom na Balkanu i drugim narodima: Keltima, Gotima i Avarima, koji su živjeli u Bosni i bili tokom vremena asimilirani. Kad je Bosna u pitanju termin ‘slavenska plemena’ treba uzeti sa opreznošću iz nekoliko razloga. Nema u istorijskim izvorima imena slavenskih plemena koja su doselila u Bosnu. Jedna skoro zaboravljena teorija  navodi da je pored onih u Seobi naroda bio postepeni influx prekodunavskih ili podunavskih Slavena, koji su bili migranti-poloprivrednici dovodjeni da rade na imanjima zemljoposjednika. Za taj posao sigurno nijesu dovodjena čitava plemena nego familije ili rodovi. Zatim, često zaobidjeni fakt je da se u Velikoj seobi naroda stvorena hampa rasa, naroda i plemena u kojoj se nije znalo ko koga juri, ko bježi a ko tjera, kad su se, po historijskim izvorima, sjurili na Balkana željni pljačke i plijena. Jedan od najozbiljnijih udaraca pan-slavenskoj teoriji su recentna  genetska ispitivanja koja su pokazala da su preci Boshnjaka BiH velikim procentom – ILIRI, autohtoni balkanski narod, što teoriju o “slavenskom mnoštvu koji je preplavio  Balkan  svodi na razumnu manjinu bar kad je Bosna u pitanju. Preciznije, u slucaju Bosne nije riječ o tome koliko je Slavena preplavilo Balkan, nego koliko ih je stvarno uspjelo preplivati Savu. (Adnan K.)  Bošnjaci u Crnoj Gori su sličnog porijekla kao oni u Bosni i predstavljaju dio jedinstvenog naroda sa Bošnjacima Bosne i Hercegovine, Sandzaka, Kosova i onih rasutih po dijaspori širom svijeta.

Ime Bošnjaka

Narod koji je živio na području srednjovjekovne Bosne, Bošnjani, svoje ime i ime svoje domovine – Bosna – duguje starosjediocima Ilirima, svojim precima, za razliku od hrvatskih i srpskih plemena doseljenih u Velikoj seobi naroda na Balkan, koja su novu domovinu nazvali po sebi (Hrvatska i Srbija). Preciznije, Bošnjani su svoje ime izveli iz imena Bosna. Naziv Bosna je skraceni oblik ilirskog naziva Bosona u antičkim dokumentima poznat kao: Bathinus i Basan. U oba slučaja naziv se odnosi na rijeku Bosnu, Bathinus flumen. Znači narod koji je tu živio dugo, u kontinuitetu, prenosio je ime zemlje gdje živi s koljena na koljeno umjesto da ga je donio negdje iz ruskih stepa i močvara. Interesantno je da su pobornici Pan-slavenske teorije puno godina ptretresali od Česke na zapadu do Sibira na istoku nebi li našli zemlju Bosnu i slavensko pleme Bose po kojima je Bosna dobila ime. Ništa nijesu našli. U zli vakat je neko našao tračanske pleme Besi ali nije našao i logičku vezu sa Bosnom. Bosna je originalno ime rijeke.

Izvorno ime Bošnjanin (u latinskim izvorima sing. Bosnensis) prvobitno označava stanovnike  srednjovjekovnog bosanskog teritorija, banovine, kasnije kraljevine. U počecima osmanlijske vladavine dolazi do promjene imena Bošnjanin u Bošnjak. Sa uspostavom osmanlijske vlasti, upotrebom u javnom i administrativnom životu ime Bošnjak u potpunosti zamjenjuje srednjovjekovno Bošnjanin.

Bošnjački narod je od sredine 19. vijeka prošao kroz niz nametnutih imenovanja i preimenovanja (Hrvati, Srbi, Jugoslaveni-muslimani , Muslimani,  Slavenski muslimani, Bosanski muslimani…), što je najčešće bilo uzrokovano hegemonističkim ambicijama susjednih država i političkom slabošću i malim uticajem Bošnjaka tog doba na društvena i politička  zbivanja, da bi na kraju vijeka konačno prevladalo bošnjačko nacionalno ime za autohtoni narod Bosne i Hercegovine kao i za pripadnike tog naroda izvan domovine, što podrazumijeva i Bošnjake u Crnoj Gori.

Danas sama riječ Bošnjak označava pripadnika bošnjačkog naroda, koji govori bosanski jezik, slijedi bošnjačku/ bosansku kulturu, te vodi porijeklo od stanovnika srednjovjekovne Bosne koji su se nazivali Bošnjanima. Istovremeno riječ Bosanac danas ima slično značenje, ako ne i identično, kao Bošnjak-taifesi sa time što označava svakog pripadnika države Bosne i Hercegovine bez obzira na etničku (narodnu) pripadnost. Iz bošnjačke percepcije bosanstvo i bošnjaštvo su čvrsto povezani i međusobno prožeti, jer Bošnjaci prije svega svoj identitet vežu za Bosnu i Hercegovinu, koju smatraju duhovnim i kulturnim centrom svih Bošnjaka na planeti.

Državni korijeni Bosne

Državni embrion koji je nastao u gornjem i srednjem toku rijeke Bosne postepeno se širio na susjedne oblasti. Srednjovjekovnom bosanskom državom vlada dinastija Kotromanić a čiji su najznačajniji predstavnici bili Ban Kulin (1180-1204), Stjepan II Kotromanić (1314-1353), koji je udvostručio teritoriju bosanske države, i svojevremeno najmoćniji južnoslovenski vladar Tvrtko I Kotromanić (1353-1391), koji se sa ponosom tituliše kao “kralj Srbije, Bosne, Dalmacije, Hrvatske i Primorja”. Već od 1373. godine veći dio današnje sjeverne  Crne  Gore (Sandžaka) se nalazi u sastavu bosanske države. Bosansko kraljevstvo 1463. godine osvajaju Osmanlije, a  Hum 1482. godine.

Laž je da je “Bosna šaptom pala”.  Bosanska kraljevska vojska je kod Bileće 1388. pod komandom Vlatka Vukovića i Radića Sankovića potukla osmansku vojsku “do nogu”.  Vojska Kraljevine Bosne pod komandom Vlatka Vukovića u okviru Balkanske antiosmanske alijanse učestvovala je u Kosovskom boju i tukla Osmanlije na lijevom krilu. Bitka je završena neriješeno 1:1, glava sultana Murata za glavu “cara” Lazara. Bosanci su se uz manje gubitke vratili kući živi zdravi kao pobjednici, ali su Srbi doživjeli katastrofalne gubitke u rukovodnom kadru i ljudstvu da je ubrzo Kneževina počivšeg Lazara Hrebeljanovića postala vazalna. Bosna je bila samostalna kraljevina sve do 1463 kad je u Bosnu provalila mnogobrojna osmanska, osvajačka vojska pod komandom padišaha Mehmeda II Osvajača, u zavičaju poznat kao Meho Oceubica. Te godine je padom kraljevskog grada Jajca, ubistvom bosanskog kralja (regicid) i ubijanjem bosanskog plemstva (elitocid) prestala da postoji Kraljevina Bosna.  Centralni dio Bosne je transformisan u Bosanski sandzak, kojemu je 1483 pridodat Hum. Bosanski elajet je formiran 1520.

Bosanski elajet dijelio se na sandzake, a jedan od njih je bio Novopazarski sandzak. U periodu od 1455. do 1465. godine područje Novopazarskog sandžaka je ušlo u sastav Osmanlijskog carstva, kao dio Bosanskog Vilajeta, a od XVI stoljeća Bosanskog pašaluka. Najznamenitija ličnost ovoga vremena je osnivač Novog Pazara Gazi Isa-beg Ishaković. Krajem XVIII stoljeća, tj. 1790. godine osniva se nova administrativno-teritorijalna jedinica koja je u historiji poznata kao Novopazarski sandžak sa sjedištem do sredine XIX stoljeća u Novom Pazaru, a kasnije u Sjenici.

Sandžački Bošnjaci masovno su učestvovali u pokretu Husein-bega Gradaščevića za autonomiju Bosne (1830-31. godine) i zato je logično uzeti taj datum kao važan za sazrijevanje nacionalne i drzavne ideje kod Bosnjaka Sandzaka. Poslije početnih uspjeha pokreta osmanlijska vojska uz pomoć domaćih izdajnika ugusila pokret za Autonomiju Bosne, koja bi naravno uključivala i Sandzak. Turske okupacione vlasti su poslije toga izvele nekoliko kaznenih ekspedicija u kojima je uništila bošnjačko plemstvo (elitocid po drugi put!), najstarije plemstvo Evrope i time pripremila  stopedeset  godina bošnjacke nacionalne agonije. Turci i domaći izdajnici su stvorili preduslove da Bosna i Bošnjaci postanu Alajbegova slama, koju može svako da raznosi. (Adnan K. )

1878. god. poslije okupacije Bosne Austrougari  osvajaju i Novopazarski sandzak koji ostaje pod njihovom upravom sve do 1908, kad je vraćen Osmanskoj carevini. Pravno-formalno Novopozaraski sandzak je pripadao i Kosovskom vilajetu u čijem sastavu ostaje sve do balkanskih ratova 1912. – 1913. Novopazarski sandzak je cinio jedinstveno-administrativnu cjelinu s upravom i kulturnim sjedistem u Novom Pazaru.  Poslije balkanskih ratova karta Balkana se mijenja. Na Londonskom miru, 30. maj, 1913, poslije Prvog balkanskog rata, gubitnik Osmanska carevina se odrekla evropskih provincija na liniji Enos-Midija i tad je Novopazarski sandzak  zvanično podijeljen izmedju kraljevine Srbije i kraljevine Crne Gore, iako je stvarno fizički osvojen u jesen 1912.


Foto: Podjeljen Novopazarski Sandžak

Početak  uspostavljanja crnogorske vlasti na ovim prostorima pratili su zločini i nasilja, od kojih je masovno strijeljanje neutvrdjenog broja Bosnjaka i Albanaca, kao i nasilno pokršcavanje preko 12.000 muslimana u Plavu i Gusinju,  bilo najočitiji primjer kršenja odluka Berlinskog kongresa, zakona i običaja ratovanja. Okupacione trupe su u kratkom vremenskom periodu od nekoliko mjeseci izvršile stravicne zločine nad okupiranim stanovništvom Plava i Gusinja, u narodnoj memoriji zapamćeno kao ‘Kršćenje i musketanje 1912/13 godine’. Te teške godine se u narodu zovu ‘Crnogorski vakat’. U nekim se izvorima spominje da je tom prilikom strijeljano 600 Boshnjaka i Albanaca, dok je u narodnom predanju sačuvano da je samo na Previji strijeljano 800 Bošnjaka i Albanaca. Istovremeno je sprovedeno prisilno kršćenje pri čemu je pokršćeno 12.000 muslimana. Intervenciijom Porte kod evropskih sila i zakasnjelom intervencijom sa Cetinja, navedene pojave su suzbijene. Osim nekolicine svi pokršćeni su se “povratili” u svoju vjeru -Islam, ali je nastavljen proces iseljavanja bošnjackog i albanskog stanovništva. Prema nepotpunim podacima, samo od aprila do jula 1914. godine u Tursku se preko Bara iselilo 16.570 lica. Na napušćena imanja Bosnjaka i Albanaca, naseljavane su siromašne porodice iz Stare Crne Gore, kao i domicilno pravoslavno stanovništvo.  Za zločine nad Bošnjacima i Albancima Plava i Gusinja 1912/13 godine nije niko nikad odgovarao.

Prvi svjetski rat
Jedan od razloga za I svjetski rat je trka Austrougraske i Srbije ko ce ugrabiti više teritorija propale Osmanske carevine. Crna Gora je takodje uzela učešće u tom grabeznom “turniru” i izgubila. Svi su polagali na te teritorije neka “prava”, samo nikakvih prava nijesu imali oni koji su tu živjeli vjekovima.  Bošnjaci Sandzaka su Austrougrasku okupaciju većinom dozivjeli kao oslobodjenje od srpsko-crnogroskog terora i AU kao saveznika Turske. Medjutim ubrzo su uvidjeli pravu prirodu “oslobodioca”. U stvarnosti bili su topovsko meso za interese truhlih  carevina. U kratkom periodu Austrougarske okupacije vraćen je u Sandzak feudalni sistem. Uz pljačku aga i begova išla je i otimačina hrane i stoke od autrougarske vojske. Zavladala je nezapamćena glad, medju bošnjackim narodom to je zapamćeno kao “Švapsko vrijeme”.Mobilisani Bošnjaci su  kao pripadnici vojske kraljevine Crne Gore, odnosno 1. Sandzačke divizije su učestvovali u borbama protiv austrougarskih okupacionih jedinica tokom Mojkovačke operacije i dejstava koja su se odvijala u okolini Mojkovca. Bošnjaci u vojsci Crne Gore imali su svoje mjesto uglavnom kao vojnici, ali su bili rasporedjivani i na komandne dužnosti uglavnom logističkih zadataka, s obzirom na nepovjerenje koje je vladalo prema njima. Takav odnos se pokazao neopravdan sobzirom na činjenicu da su vojnici i oficiri Bošnjaci bili lojalni Kralju Nikoli i pratili ga tokom njegovog boravka u egzilu.  Uvijek je u bosnjackom narodu bilo zakletih, vjernih slugu svakom narednom Gospodaru, koji su trošili imanja svoja i živote svoje, nesebično se žrtvovali i ginuli za interese nekih careva i kraljeva, carevina i kraljevina. Mojkovačka bitka je bila epsko-biblijski  primjer borbe Davida s Golijatom, u kojoj je crnogorska vojska zaustavila u pohodu austro-ugarsku silu. Ali, s vojno-strateshkog gledishta bilo je to uzaludno traćenje ljudskih zivota, jer je srpska izbjeglicka vojska bila već izmedju Skadra i Kuksa, idući prema Krfu, kad je crnogorska vojska na Mojkovcu branila njenu odstupnicu?! Ubzo zatim kralj Nikola je pobjegao a crnogorska Vlada je naredila razoruzavanje crnogorske vojske!?
Izmedju dva svjetska rataPoražena srpska vojska sa Krfa uz pomoć saveznika vratila se  kao pobjednička, a u Crnu  goru kao okupaciona. Na nelegalnoj “Podgoričkoj skupštini” država Crna Gora je “prisajedinjena”  Srbiji kao Zetska banovina, u sastavu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Gubitkom državnosti 1918 godine, Crna Gora podpada pod vlast Beograda koji se nemilosrdno obračunavao sa protivnicima “ujedinjenja” i svima koji se nije uklapao u velikodržavlje srpskih vlastodržaca.  Položaj Bošnjaka je postao još teži i nesnošljiviji. Šta je ostalo iza otimačine crnogorskih vlasti i autrougarske vojske, popljackale su srpske vlasti.  Cijelu prvu polovinu  20 vijeka išla su oslobodjenja Sandzaka, jedno iza drugoga, a sve jedno gore od drugoga. Srbijanska okupacija Crne Gore kod crnogorskog stanovništva i Sandzaka kod bošnjackog stanovništva i zulum srbijanskih vlasti izazvao je pojavu oružanog suprostavljanja gerilskim – komitskim načinom otpora, koji je aktivno trajao od 1919 do 1926 godine, kad je bošnajčki komitski pokret prestao da postoji likvidacijom Jusufa Mehonjića a crnogorski komitski pokret do 1929.U zimu 1924. na putu Kolašin-Šahovići iz zasjede je ubijen Boško Bošković, sreski načelnik iz Kolašina, priprost i neobrazovan siledzija, čija je jedina kvalifikacija za posao bila da je bio pobornik “ujedinjenja” i da se iskazao u ubijanju protivnika srbijanske okupacije i mučenju i ponižavanju njihovih familija. Za njegovo ubistvo je bez ikakve istrage i dokaza optužen sandzacki komita Jusuf Mehonjić koji je djelovao u tom području.    Agenti srpskih vlasti, medju njima jedan Cemovic,  iskoristili to kao povod da razjare i naštulukaju pravoslvne mještane, Srbe/Crnogorce,  da organizovano njih oko 2000 krenu u osvetu “turcima” u obližnjim Šahovićima, gdje su živjeli Bošnjaci.  Jedan od vodja je bio otac Milovana Djilasa.  Krvavi, bestijalni  pir nad nedužnim i nenauružanim bošnjackim stanovništvom je potrajao jedan dan. Bilans je bio 500 ljudi, žena djece umorenih  na najstrašnije načine. Ostatak se iselio i od 580 bošnjačkih familija nije ostao niko.
Kasnije je otkriveno da su Boška Boškovića zbog krvne osvete ubili crnogorski komiti, Bulatovići, da osvete rodjaka. Za zločine nad  Bošnjacima Šahovića nije nikad niko odgovarao.

Zbog neriješenog “krova nad glavom”- nacionalnog pitanja , nemogućnosti očuvanja i njegovanja nacionalnog i vjerskog identiteta a najviše zbog ugroženosti osnovnih ljudskih prava i prava na fizički opstanak od pocetka austro-ugraske okupacije, zatim tokom Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Kraljevine Jugoslavije dolazi do masovnog iseljavanja Bošnjaka za Tursku.

Drugi svjetski rat

“Muslimanska vojska” – milicija- vulentari

Prilikom okupacije Kraljevine Jugoslavije, koja vrlo brzo kapitulirala u Aprilskom ratu, okupacione Sile osovine su je podijelile na okupacione zone, njemačku, italijansku, a u njima instalirale kvazi-državne tvorevine.  Bosna i Hercegovina je progutana u sastav kvislinške NDH, a Sandzak je podijeljen izmedu kvislinške Velike Albanije, kvislinške Crne Gore i kvislinške Srbije.

U mjestima sa većinskim bošnjačkim  stanovništvom oformljena je Muslimanska milicija po urneku kako je to uradjeno u BiH i sjevernom dijelu Sandžaka a formirale su ih i naoružavale okupacione vlasti. U mjestima gdje je formirana veliko-albanska  kvislinška vlast, ove milicije nije bilo, ali su postojali vulentari (dobrovoljci).  Oni su bili samoorganizovane grupe mještana i rodjaka, koji su imali cilj da brane svoja  mjesta od upada naoružanih bandi u peridu opšteg rasula i bezvlašća. Kasnije  su ih okupacione vlasti koristile da štite  novostvorene granica kvislinške Albanije prema kvinsliškoj Crnoj Gori. Pored njih postojao je naoružani narod-seoske straže koje su čuvale svoja  mjesta i nijesu prišli nijednoj vojsci.  Oni su u više navrata na početku rata i u jeku rata u svojim kućama skrivali manjinsko pravoslavno stnovništvo i partizanske familije štiteći ih od odmazde balista i fašističke vojske, a zatim ih prabacivali na teritorije sa pravoslavnom većinom ili na oslobodjene teritorije.

Muslimanske milicije su djelovale u više mjesta. To su bile: Pljevaljsko-pribojska čiji je komandant bio Asim Hasanbegović a koja je 1943 godine ušla u sastav  III proleterske sandzačke brigade. Čajnička milicija bila je povezana sa pljevaljskom, koja je
smještena na Meteljci. Komandant milicije u Pljevljima bio je Mustafa Zuković, a ona je osiguravala put od Čajniča do Boljanića.
Četa milicije u Gostunu , pod komandom Selima Jukovića, bila je organizaciono povezana sa muslimanskom milicijom u Komarima pod komandom Huseina Rovčanina. Bataljonom u Bihoru komandovao je Ćazim Sijarić  a zamjenik mu je bio Smajo Trubljanin. Komandiri četa Reka Šahman, Izet Čavić i Azem Šabotić. U Donjem Bihoru bio je zaseban bataljon pod komandom Galjana Lukača, podčinjen italijanskoj žandarmeriji u Bijelom Polju. Radilo se o nacionalno mješovitom sastavu Bošnjaka, Srba i Crnogoraca sa zadatkom za borbu protiv NOP-a.  U Gornjem Bihoru postojale su dvije čete: jedna je bila pod komandom Osmana Rastodera i djelovala na području Petnjice, a druga pod komandom Djula Agovića operisala na području Gornje i Donje Vrbice. U Novom Pazaru, koji je bio pod njemačkom okupacionom vlašću, zapazen je bio Aćif (Bljuta) Hadziahmetović, etnički Albanac i borac za Veliku Albaniju.  U Novom pazaru, prevashodno bošnjačkoj sredini uveo je škole na albanskom jeziku, albansku narodnu nošnju i albanske nacionalne praznike. Zahvaljujući svom članstvu u Kosovskom komitetu i vezama sa albanskim prvacima sa Kosova spasio je Novi pazar od pokolja četnika. Interesantno je da je kod njemačkih vlasti isposlovao da na jednom dijelu Sandzaka povrati feudalni sistem, po kome su žifčije plaćali desetinu a age skupljale harač.

Muslimanska milicija nije mogla da spriječi pokolj bošnjačkog stanovništva u Donjem Bihoru i u srezu pljevaljskom.  U januaru i februaru 1943. cetnicke jedinice su izvršile genocid i zločin etnickog istrebljenja Bošnjaka u istiočnoj Bosni i Sandzaku. 1943.Pokolj muslimana Pljevalja, Cajnica i Foče je bio najmasovniji ratni zlocin etničkog istrebljenja koji su počinile četničke formacije, kada je ubijeno oko 9.200 Bošnjaka, mahom seoskog stanovništva Pljevaljskog, Čajnickog i Fočanskog okruga, od čega oko 1.200 muškaraca i do 8.000 žena, staraca i djece.

Ovaj masakr civilnog stanovništva je bio ideološku motivisan, a cilj mu je bio etnička homogenizacija zamišljenog velikosrpskog državnog prostora. Ovim akcijama je komandovao četnički vodja Dragoljub Mihailović, posredstvom svojih komandanata Pavla Ðurišica, Vojislava Lukačevića i Petra Bacovića.  Na svim drugim sektorima organizacije muslimanske milicije i vulentara ipak su uspjevale da odbrane prostore na kojima su živjeli Bošnjaci i Albanci. To je naročito uspjelo u drugom dijelu Sandzaka  koji žive u Novom Pazaru, Sjenici, Prijepolju i Komoranu gdje je muslimanska milicija bila brojnija i bolje opremljena i gdje četnici nisu imali smjelosti izvršiti napad. Zbog postojanja više oružanih formacija i odlučnosti naoružanog naroda da neće dozvoliti pokolje iz prošlosti toga kraja vasojevićki četnici  nisu uspjeli ostvarit svoje planove prema Plavu-Gusinju i Rožaju.

Opšta je karakteristika ove vojske, milicije i vulentara da je to bila lokalna narodna vojska , bez izgradjene i jedinstvene političke platforma. Osnovno što ih je povezivalo bila svijest o potrebi odbrane svojih domova i familija, običaja, tradicije, vjere. Ta nasusna ljudska potreba za opstankom i slobodom je bila predmetom manipulacije sa strane konzervativnog sloja; razvlascenih begova, aga i njihovih potomaka, dobrostojecih trgovaca i uleme, tako da su mnogi sinovi Sandzaka misleci da brane svoj narod poginuli braneći tudji kapital, tudje propale carevine i tudje veliko-okupacione interese. Takodjer, ne treba smetnuti s uma da su u Bošnjaci kao narod na razmedji civilizacija, u žiži interesa velikih, svakome krivi i svakome na putu, bili nedužna žrtva svojih nesnalaženja u novim uslovima kao i tudjih hegemonističkih i imperijalnih planova.

Svi su oni priznavali okupacione vlasti, od njih primali naoružanje, pomož i naredjenja, pa se može smatrati da su bili voljni ili nevoljni sluge okupatora. U mjestima njihovog djelovanja je bilo pojedinačnih zločina i osveta ali nije bilo masovnih organizovanih zločina nad manjinskim pravoslavnim stanovništvom. Iako su većinom formirani da brane svoja mjesta od četnika, neki su kasnije stupili u direktnu saradnju sa četnicima.   Saradnja rukovodstava muslimanske milicije i vulnetara sa Njemcima i četnickim pokretom intezivirana je od oktobra 1943. godine kad teritorije koje je napustila vojska Italije koja je kapitulirala reokupira njemačka vojska. Iako su ciljevi  četničkog pokreta, balista, vulnetara i muslimanske milicije bili različiti i/li suprostavljeni njihova rukovodstva nalazila su, posredstvom njemačko-italijanske okupacione politike, interese i osnove zajedničke saradnje protiv Narodno-oslobodilackog pokreta. Koji je jedini nudio mir medju komšijama različitih narodnosti i vjera, oslobadjanje od okupatora i društvenu-socijalnu pravdu.

NOB i učešće Bošnjaka u antifašističkoj borbi

Možemo slobodno kazati da nije bilo partizana-NOP-a, pod vodjstvom Tita, Bošnjaci nebi preživjeli II sv. rat kao narod. Zato je razumljivo što je veliki broj Bošnjaka – radnika, seljaka i inteligencije, pored onih koji su od početka učestvovali u njegovom stvaranju, na vrijeme prepoznali vrijednosti NOP i priključili mu se.  Time je još tragičnija sudbina mnogih Bošnjaka koji su voljno ili nevoljno, sticajam okolnosti, ginuli za interese fašitickih okupatora. Imajući u vidu da su Bosna i Sandzak prije rata i u toku rata  razgrabljeni sa svih strana i još jednom potpali po tudju vlast samostalne organizacione mogućnosti su bile male, te zato izbor Bošnjaka nije bio veliki.

Sljedeća moguća je varijanta je bila da se zapadni Saveznici iskrcaju na jadransko primorje. U tom slučaju “oslobodioci” bi bili Kraljevska vojska u otadzbini – četnici koji bi mirne duše uz prisustvo demokratskih vojnih snaga mogli da dovrše “čišćenje” Velike Srbije u maloj Jugoslaviji od “nenacionalnih i vjerskih manjina”.  Sticajem srećnih okolnosti tad nas nijesu oslobodile zapadne demokratske sile.

Tokom ljeta 1941. godine stvoreno je nekoliko slobodnih teritorija.  Slobodna teritorija u Crnoj Gori stvorena je tokom Trinaestojulskog ustanka i obuhvatala je 3/4 njene teritorije, sa gradovima Andrijevica, Grahovo, Žabljak, Kolašin, Bijelo Polje, Berane i Danilovgrad. Ova teritorija se djelimično održala i poslije italijanske julske ofanzive i postojala je sve do proljeća 1942. godine.

U drugoj polovini 1941. medu ustanicima počele javljati podjele na dvije frakcije, izazvan različitim pogledima na poratnu budućnost zemlje. Komunisti – čija je platforma uključivala stvaranje Jugoslavije kao socijalističke federacije s Crnom Gorom kao njenom državom – su se organizirali u partizane, dok su ustanici vjerni kralju i očuvanju predratne unitarne monarhije organizirali u četnike. Italijanski okupator je čak i oružano i na druge načine obećao pomagati četnike ukoliko se okrenu protiv partizana.
Do prolječa 1942. su se te podjele toliko produbile, da su ustaničke frakcije ratovale medu sobom. Glavni cilj partizana je bio  oslobadjanje naroda od okupatora. Glavni cilj četnika je bio stvaranje Velike Srbije i istrebljivanje narodonih i vjerskih manjina u njoj . Umjesto na okupatora četnici su se okrenuli protiv NOP-a.

Za vrijeme I ofanzive ofanzive Glavnina partizanskih snaga iz zapadne Srbije i Vrhovni štab NOPOJ-a su se povukli u Sandžak.
Partizanske jedinice u Sandžaku vodile su, početkom 1942. godine, teške borbe protiv italijanskih snaga, nedićevaca, ljotićevaca, četnika i muslimanske milicije. Poslije teških borbi partizani su bili prisiljeni da se povuku iz Sandžaka u Bosnu i Crnu Goru.
Treća proleterska sandzačka brigada je formirana 5. juna 42. od boraca Pljevaljskog i Bijelopoljskog partizanskog odreda, Zlatarskog bataljona  i Mileševske čete. Zamjenik političkog komesara bio je Rifat Burdzević Tršo, iz Bijelog polja koji je poginuo u selu Trnovo, Mrkonjić grad, od četničke ruke sa još nekoliko partizanskih rukovodioca u noći izmedju 2 i 3 oktobra 1942.

Doprinos Bošnjaka Crne gore antifašističkoj borbi tokom Drugog svjetskog rata bio je veliki. U okviru antifašističkog otpora učestvovalo je preko 15.000 Bošnjaka dajući svoj doprinos kroz različite oblike aktivnosti:

– učešćem u organizaciji i rukovodjenju narodno-oslobodilačkim pokretom;
– neposrednim učešćem u borbenim jedinicama i dejstvima organizovanim u partizanskim četama, bataljonima sve do III proleterske sandžačke brigade koja je kasnije prerasla u 37. sandžačku diviziju;
– učešćem u logistici NOB-a i gerilskim grupama u mjestima gdje su Bošnjaci činili većinsko stanovništvo;
– učešću u radu narodnooslobodilačkih vlasti i raznim oblicima saradnje.

To naročito potvrdjuju činjenice da su Bošnjaci iz Crne Gore i Sandzaka tokom NOB-a uzeli učešće u devet partizanskih brigada i to: III i V proleterskoj, VII omladinskoj, IV sandzačkoj i IX crnogorskoj, I kosmetskoj i I bokokotroskoj, u Brigadi narodne odbrane , te partizanskim odredima, muslimanskim omladinskim partizanskim bataljonima i četama.. Sve ovo, narodnooslobodilačku borbu učinilo je dostojanstvenom a učešće Bošnjaka u njoj nespornim historijskim činjenicama.

U svim vidovima i sadržajima ove borbe  Bošnjaci Crne Gore i Sandžaka su se iskazivali kao poseban nacionalni subjektivitet dajući svoj nesebičan i ravnopravan doprinos sa ostalim narodima antifašističkoj borbi koja se vodila na prostoru Crne Gore.


Foto:Spomenik palim antifašističkim borcima tokom Drugog svjetskog rata

ZAVNO SANDŽAKA
Slijedeći ideje o nacionalnom i socijalnom oslobodjenju ugradjene u platformi NOB, a posebno cijeneći učešće i antifašističku borbu Bošnjaka, predsjedništvo AVNOJ-a se oprijedijelilo  za osnivanje posebnog antifašističkog vijeća Sandžaka. Inicijativni odbor kojeg su sačinjavali partijski rukovodioci Sreten Vukosavljević, profesor beogradskog univerziteta, i Murat ef.Šećeragić, muftija i vrhovni šerijatski sudija, opravdano su ocijenili da Sandžak kao posebna ekonomska, političaka i narodna cijelina  treba zauzeti ravnopravno mjesto medju ostalim pokrajnama.Ideja za osnivanje Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobodjenja Sandzaka (ZAVNOS) potekla je od Vrhovnog  komandanta NOV i POJ, Josipa Broza Tita. Važno je napomenuti da je ova ideja proizišla iz oprijedeljenja naprednih studenata sa beogradskog univerziteta u predvečerje Drugog svjetskog rata za formiranje autonomije Sandžaka. Stoga je sasvim prirodno da se uz dešavanja oko antifašističke borbe naroda na tom prostoru Predsjedništvo AVNOJ-a i odlučilo na ovaj korak.Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobodjenja Sandzaka konstituisano je 20.Novembra 1943 godine u Pljevljima i bilo je, uz pružanje organizivanog otpora fašizmu, u funkciji afirmisanja bošnjačkog nacionalnog subijektiviteta.Na prvom zasjedanju ZAVNOS-a izabrana su 62 vijećnika i izvršni odbor sa Sretenom Vukosavljevićem kao predsjednikom i Murat ef. Šećeragićem, kao podpredsjednikom, oba iz Prijepolja.Od prvih dana osnivanja ZAVNOS-a javile su se odredjene destruktivne snage koje su imale za cilj da se ZAVNOS likvidira još u njegovom začetku. Te subverzije dolazile su od susjednog rukovostva ZAVNO Crne Gore, posebno od tamošnjeg komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku koji su radi ratnih uslova bili u Kolašinu, a ZAVNOS, takodje radi ratnih dejstava, često bio u Bijelom Polju. Vrhunac ovih sabotiranja dostigao je tokom priprema za odlazak delegacija na II Zasjedanje AVNOJ-a u Jajcu. Naime, jedna četa štaba udarnog korpusa NOV koja je imala zadatak da prebaci delegacije ZAVNO CG iz Kolašina i delegate ZAVNOS-a iz Pljevalja preko četničke teritorije do Jajca, krujući se prošla je kroz Pljevnja sa tadašnjim članom Vrhovnog štaba NOV i POJ Ivanom Milutinovićem ne javljajući delegatima izabranim na skupštini ZAVNOS-a, iz čega se izvlači zaključak da je to uradjeno smišljeno kako bi se onemogućio odlazak na zasjedanja AVNOJ-a ovoj delegaciji i time njihov uticaj na odluke koje će se donositi.

Misteriozna likvidacija Rifata Burdžovića Trša olakašala je antibošnjačku diverziju rukovostva KPJ za Crnu goru koja je učestalim  inicijativama uporno nastojala uništiti ZAVNOS koristeći pri tom najpodlija srestva i metode uperene protiv sandžačke autonomije, ne libeći se primjeni najbrutalnijih likvidacija, prijetnji, ucjena i drugih metoda zastrašivanja primjenjivanim prema bošnjačkim i aktivistima drugih nacionalnosti koji su bili za ostvarenje autonomije. To je proizvodilo otpor rukovostva ZAVNOS-a ali nije bilo dovoljno savladati brutalnost crnogorskog komunističkog rukovostva oličenog u Blažu Jovanoviću. Tako je 16 mjeseci nakon konstituisanja ZAVNOS-a  donijeta odluka o njegovom raspuštanju. No i pored ove sramne odluke i svojevrsne izdaje platforme NOB-a i AVNOJA-a, postojanje ZAVNOS-a iako kratko, ostavilo je duboke tragove u svijesti Bošnjaka. Ostavio je i teške posljedice jer se položaj Bošnjaka poslije njegovog ukidanja bitno pogoršao što se naročito izražavalo u permanentnim seobama Bošnjaka Sandžaka i negiranju bošnjačke samobitnosti čiji smo svedoci.

Kraj Drugog svjetskog rata Bošnaci u Crnoj Gori doživjeli su sa vjerom da im se neće ponoviti stradanja njihovih predaka poslije Berlinskog kongresa, Balkanskog i Prvog svjetskog rata i posebno sve ono što im se dogodilo i što su doživljavali u vrijeme četničkih pohoda tokom Drugog svjetskog rata. Te su nade objektivno trebale bile realne sobzirom da su proizilazile iz platforme antifašističke borbe i učešća Bošnjaka u toj borbi u kojoj se prvi put u svojoj historiji našli zajedno pod jednom zastavom i komandom pripadnici svih naroda koji su živjeli na ovim prostorima.

Ukidanjem ZAVNOS-a  29 marta 1945 godine kada je u Crnoj Gori rat bio već završen bilo je prvo odstupanje od proklamovanje politike i usvojene platforme u oblasti riješavanja nacionalnog pitanja poslije pobjede nad fašizmom. Bilo je to i prvo odsupanje od odlika II  zasjedanja AVNOJ-a i objektivno vraćanje na diskriminatorsku politiku prema Bošnjacima praktikovanu i u Kraljevini Crne Gore i Kraljevini Jugoslaviji. Tadašnje odstupanje od slobodarskih načela pokazaće se veoma kobnim i rezultiraće raspadom držve na koncu 20 vijeka. Sva objašnjenja kojim se pokušavalo oprati diskriminatorski odnos prema Bošnjacima bila su maliciozna, ignorantska i negatorska u odnosu na bošnjalke interese i bošnjačko biće tog vremena, a ogledalo se prije svega kroz nepriznavanje posebnosti bošnjačkog naroda.

U tim prvim godinama  nakon oslobodjenja Bošnjaci u Crnoj Gori, osim ukidanja ZAVNOS-a, našli su se u situaciji da su kraj rata dočekali bez svojih rukovodećih kadrova koji su tu borbu organizovali  u Bijelom Polju, Plavu, Gusinju, Nikšiću, Beranama, Rožaju. To se naročito negativno odrazilo pogibijom Rifata Burdževića Trša, Šukrije Medjedovića, Muniba Kučevića, Smaja i Šefkije Franca, svi iz Bijelog Polja; Beća Bašića, Jusufa, Emina i Ragipa Redzepagića, te Hajra Šahmanovića iz Plava, Džafera Nikočevića i Alja Hota iz Gusinja; Muharema (H)Asovića iz Nikšića; Džavdida Haverića, Himza Galičića, Mustafe Abdovića, Mahmuta-Buta Lekića, Halida Šarkića iz Podgorice; Hivzije Ćatovića i Mustafe Pećanina iz Rožaja; Teufika Tufa Softića i Hamdije Boka iz Berana, te Salka Aljkovića i jakupa Kubura iz Pljevalja. Svi su oni bili organitatori i rukovodioci antifašističke borbe, u dobrom dijelu istaknuti intelektualci.

Pogibija vecine njih ostala je nedovoljno objašnjena čak i misteriozna.

Pored naprijed navedenih primjera pogibije istaknutih bošnjačkih političkih prestavnika čija smrt je ostala zagonetna, Bošnjaci Crne Gore ostali su i bez znatnog broja rukovodnih kadrova sa čijom pgibijom nema nikakvih nedoumica i dilema. Radi prostora i velikog broja  spomenućemo Muniba Kučevića iz Bijeloga Polja, Sekretara sreskog komiteta KPJ, koji je poginuo Juna1943 godine na Sutjesci; Emina Redžepagića iz Plava, sekretara sreskog komiteta KPJ iz Novog Pazara, umro oktobra 1942 godine od poslijedica policjskog mučenja; Hajra Šahmanovića komandanta muslimanskog omladinskog bataljona iz Plava; Džafera Nikočevića i Alja Hota, rukuvodioce antifašističkog pokreta u Gusinju i Ibrahima Redzepagića rukovodioca pokreta u Plavu; Salka Aljkovića i Jakupa Kubure i Pljevalja, Mahmuta Hadrovića iz Petnjice kod Berana, Ćamila Resulbegovića kod iz Ulcinja i brojnih drugih.
Sve je to uticalo da Bošnjaci Crne Gore oslobodjenje 1945 godine dočekaju bez svojih brojnih iskusnih i obrazovanih kadrova koji su ih vodili u vrijeme antifašističke borbe. U novim uslovima nije se pokazala odgovarajuća pažnja formiranju novih kadrova iz redova bošnjačke nacionalnosti, pa su kadrovi gdje je bošnjačko stanovništvo bilo većinsko dovodili iz drugih sredina, uglavnom skromnih intelektualnih mogućnosti. Tako se spominju samo dva Bošnjaka  tokom 1945 i 1946 godine koja su radila u ondašnjem sreskom komitetu KPJ za Crnu Goru. Sve je to uticalo da društveno odnosi u krajevima sa većinskim bošnjačkim stanovništvom budu svesrdno prihvaćeni i da se ovo krajevi potpunije i brže razvijaju.

Ratna stradanja u II svjetskom ratu bila su  u cijelini teška i velika. Na nivou SFRJ ona su se kretala od 1.014.000 do 1.027.000 žrtava. Sa 103.000 stradalih Bošnjaci su bili relativno brojno najveći stradalnici jer su iskazane žrtve činile oko 8% ukupnog stanovništva. Ova stradanja su bila praćena i teškim materijalnim gubitcima.  Bosnjaci su se jos jednom nasli bez nacionalnog imena, bez nacionalnih i kulturnih institucija.

Neposredni poslijerati period

Proces poslijeratne obnove Crne Gore počivao je na entuzijazmu naroda, pomoći jugoslovenske i međunarodne zajednice. Do 1947. godine saobraćaj je bio normalizovan i infrastruktura obnovljena, otpočela je izgradnja novih saobraćajnica, od kojih je izgradnja pruge Nikšić-Podgorica (od novembra 1945. do jula 1948) bila radni podvig dobrovoljnog omladinskog rada. Pored ovih aktivnostizapaženo je učešće omladine i ostalog stanovništva u izgradnji nekh najznačajnijih objekata u Crnoj Gori, medju kojima je bila izgradnja željezare i hidroenergetskog sistema na prostoru Nikšića i Gornje Zete, izgrdadnja aluminijumskog kombinata, Tvornice gradjevinskih mašina u Titogradu(Podgorici) i posebno izgradnja puta Bioče (kod Podgorice) prema Kolašinu, preko Morače, gdje su uslovi za rad, naročito na sektoru “Platije” bili naročito teški bo pristupačnosti terena.

Opšte siromaštvo i totalna nezaposlenost bošnjačkog stanovništva, naročito u dijelu Sandzaka koji je nakon ukidanja ZAVNOS-a ušao u sastav Crne Gore, primoravali su ljude da se javljaju i učestvuju na ovim veoma teškim i opasnim poslovima. Podatak da je na radovima izmedju Bioča i Morače poginulo više desetina ljudi dovoljno ilustruje uslove pod kojim su se ovi radovi izvodili.

Jedan broj radnika koji su učestvovali u ovim akcijama nije se vraćao u svoj rodni kraj, već je stičući oderdjene kvalifikacije ostajao vezan za svoju radnu organizaciju u novoj sredini i gradnjom novih kuća nicala su čitava naselja. Tako da se bošnjačka komponenta u Nikšiću i Podgorici povećala. Izrazito je karakteristično naselje Konik.

Uporedo sa procesom obnove izvršena je konfiskacija i nacionalizacija preduzeća, odnosno podržavljenje privrede (do kraja 1946. godine sva preduzeća republičkog značaja su postala državna), konfiskacija  po osnovu ratne dobiti (od 69 lica je oduzeta imovina u vrijednosti od 30 miliona dinara). Do 1948. godine je  veća privatna svojina podržavljena.  Na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji od 23. avgusta 1945. godine,  koji je donijela Privremena narodna skupština DFJ,  izvršena je eksproprijacija većih zemljišnih posjeda i formiran zemljišni fond za raspodjelu zemlje bezemljašima, siromašnima i boračkim familijama koje nijesu imale dovoljno zemlje.

Crna Gora je u cjelosti dijelila sudbinu jugoslovenske države, pa je obim investicija po glavi stanovnika (20.343) bio veći od  jugoslovenskog prosjeka, ali znatno manji od planiranog.

U periodu od 1945. godine pa na dalje, Crna Gora je u oblasti obrazovanja i  kulture napravila veliki pomak. Otvara se veliki broj škola, kulturnih i naučnih institucija. Prosvjeta i kultura postaju značajna oblast angažmana komunističkih vlasti. Ambiciozni planovi o iskorenjivanju nepismenosti u prvim poslijeratnim godinama provođeni su kroz otvaranje stotina analfabetskih tečajeva, dok je dostupnost kulturnih sadržaja svakom pojedincu iziskivala otvaranje brojnih kulturnih institucija. To su bile i oblasti u kojima se prepoznavala politika ravnopravnosti ( u smislu dostupnosti), ideološke obojenosti (po sadržaju) i spremnosti društva da izdvaja značajna materijalna sredstva za razvoj institucija u obrazovanju i kulturi. Besplatno obrazovanje na svim nivoima , značajna socijalna uloga države i stalno kadrovsko osnaživanje  institucija postaće glavna obiležja prosvjetne i kulturne politike.

Nacionalno konstitituisanje Muslimana (danas Bošnjaka)

Poslije 68 vraćanja nacionalnog imena  Muslimani (makar pogrešnog) došlo je do emnacijpacije, školovanja, zapošljavanja i napretka Bošnjaka u SFRJ. Specijalno se Ustav 74 pozitivno odrazio na BiH, Sandzačke Bošnjake (Srbija i Crna Gora). U punom smislu riječi možemo raći da je SFRJ bila drzava i Bosnjackog naroda i da je tako bilo smrti Tita otkad srpski nacionalisti u raznim drzavnim strukturama pochinju tihu okupaciju BiH i uklanjanje onih koji stajali na putu njihovih planova. Poslije smrti Tita sve aveti prošlosti su izašli iz svojih busija u kojima su se krili za njegovog žiovota i počeli sprovoditi mic-po mic , uz pomoć medjunarodnih faktora, ono što se počelo izvoditi ranih 90-ih.

Posle Titove smrti (1980), tenzije između naroda Jugoslavije su rasle, da bi prerasle u ustavnu krizu, koja je 1990. godine dovela do raspada vladajuće partije, a 1991. i proglašenja nezavisnosti Slovenije i Hrvatske. 1992. su nezavisnost proglasile Makedonije i Bosna i Hercegovina, a Srbija i Crna Gora su formirale Saveznu Republiku Jugoslaviju, koja je 2002. reformisana i preimenovana u Državnu zajednicu Srbija i Crna Gora. Nakon referenduma o nezavisnosti i razvrgavanja te zajednice pravni naslednik je 2006. postala Srbija.

 
  1. #1 by Adnan Koljindar on 29. srpnja 2014. - 16:51

    Vrati imena autora, mangupe!

  2. #2 by Mujan on 30. kolovoza 2014. - 11:55

    Recimo da je ovaj tekst preuzet sa mnogih sajtova,kojima nije tesko prici,ali to i nije toliko vazno,koliko cinjenica da su izvori ovih dogadjanja bili godinama poznati i pothranjeni u mnogim knjigama poslijeratnih dousnika UDBE.U ovom tekstu ima dosta nepoznanica kada je u pitanju Muslimanska milicija Sandzaka.Poznato je da su se mnogi muslimani 1943.godine samoinicijativno okupljali i pokusali da zastite goloruki narod od srbo-cetnickog progona.Cinjenica je i to kako su neke vidjenije muslimanske vodje agitovali njemacki oficiri da se suprostave partizanskom pokretu,ali ne i cetnickim trupama,od kojih ce pretrpjeti ogroman progon.Za dogadjaj od Bozica,1943.godine krivca su vidjeli u Italijanima,sto i jeste prilicno tacno,ali ne treba zaboraviti da su gornji Bihor i sjenicku regiju drzali Njemci,pa zar nisu imali kapacitet da zastite muslimanski zivalj?Druga cinjenica lezi u samom rivalstvu medju Muslimanskom milicijom,zavisno koje sa kime bio u saveznistvu.Jedni su bili naklonjeni Balistima sa Kosova,drugi Njemcima sa Pesteri,treci su djelovali samovoljno i po potrebi,sto je dovelo do opsteg rasula.No, to su neke od cinjenica koje ne treba zataskavati.Poznata je i sudbina mnogih aktera Muslimanske milicije nakon zavrsetka rata,a mnogih i prije zavrsetka rata.Neki su htjeli prici partizanima,ali bez povjerenja druge strane.Neki su posli u egzil sa njemackim trupama,a mnogi su se zaputili preko albanskih gudura prema Turskoj.Ima jedan vjerodostojan dogadjaj s kraja 1943.godine.Dva simpatizera Muslimanske milicije iz donjeg Bihora posli su sa Njemcima prema Mojkovcu u povlacenju SS-trupa.Nakon prve noci su se predomislili,a vjerujuci da nisu pocinili nikakav zlocin,pod okriljem noci su se vratili nazad i to lijevom obalom Lima,sve do blizu Brzave,gdje su htjeli preci most i vratiti se kucama.Obliznji mjestani su ih zarobili i odveli u jednu kucu na prosledjivanje.Jednog su uspjeli uvesti u kucu,dok je drugi pobjego u obliznju sumu,ne vjerujuci u pravdu.Prvog su nakon salusanja pustili,dok za ovim drugim je otvorena vatra.Pricalo se da je u osvit zore vidjen u blizini mosta na Limu pokusavajuci da uz pomoc konja,koji je bio na obliznoj poljani,pokusa preci nabujali Lim.Straze su i tada zapucale,ali nikad niko nije potvrdio sta se dalje dogodilo.Zna se jedino da se nije vratio i da se o sudbini ovog gazije nista pouzdano ne zna.

  3. #3 by Milutin on 12. rujna 2014. - 09:17

    ♥ ♥ ♥ SRBIJA ♥ ♥ ♥

  4. #4 by Adnan Koljindar on 14. rujna 2014. - 04:20

    Text ima prilicno opstih mjesta, opsteprihvacenih “istina” ali ima puno originalnih tvrdnji koje se na drugom mjestu ne mogu naci. Mene je zaintrigiralo totalno neznanje o Bosnjacima cak i onih koji se “tim perjem kite”. Npr. na pitanje otkud Bosnjaci u Crnoj gori lijepo objasnjavamo da je Crna gora “dosla kod nas”, jer se Crna gora kod nas (Plav Gusinje) prosirilakad je nas bosnjacki narodni identitet vec formiran. Pitanje “muslimanskih milicija” jevrlo intrigantno i tajnovito, ali ga je Zukorliceva grupacija ponovo vratila u fokus svojom internom “rehabilitacijom” vodja muslimanskih milicija iz 2 sv. rata; Zvizdica, Rovcanina…Bihorska dihaspora je cak uspostavila orden Osmana Rastodera, vodje vulnetara iz gornjeg Bihora. Nazalost, nekad je covjek istavljen pred teski izbor: ubiti ili biti ubijen. Mislim da smo u textu dali dobro objasnjenje zasto su muslimanske milicije u zelji da zastite sebe i svoje familije napravile tezak izbor i postali sluge okupatora. Znam da bi bez oruzja koje su dobijali od italihanskog, kasnije njemackog okupatora za cetnike bili glineni golubovi. Ali se ne smije zaboraviti da su muslimanske milicije za uzvrat morali ucestvovati u okupatorskim ofanzivama protiv partizana. A nekad u kaznenim ekspedicijama protiv sela koja su pomagala partizane, kad su stradali puno djece, zena i staraca. Potrazi: pokolj u Velici 28 jula 1943. Pa se javi!

  5. #5 by Slavoljub on 7. ožujka 2015. - 15:04

    Gospodo autori, uzmite se upamet, pišete nebuloze i izmišljotine koje nisu osnovane na istoriografskim činjenicama i istinama. Pišete po onom narodnom – snila baba što želi. Gde ste našli zapisano da su Bošnjaci porijeklom Iliri? To nigdje ne stoji, osim u vašoj knjizi, zašta nemate ama nijedan pisani i valjani dokaz. Ovo vaše pisanije zahtijeva da prethodno utvrdite – da su svi istoriografi pre vas koji su se bavili problematikom porijkla Muslimana, odnosno Bošnjaka, bili neuki, te vi jedino znate da Bošnjaci nemaju nikakve veze sa Srbima. U stvari vi, gospodo kreatori do sada nepoznate istorije, time pokazujete koliko ste antisrpski ostrašćeni. U vašoj knjizi stoji da je vas, autohtone Bošnjake, okurilata Crna Gora u Prvom balkasnkom ratu, čime je, po vašim navodima počinila genocid nad Bošnjacima, a ne pitate se šta ste vi novopečeni Bošnjaci bili na prostorima gde ste i odaklle ste do dolaska Turaka. Dakle, Turci vas nisu okupirali, nego matična država koja je otjerala skoro petovjekovnog okupatora koji vam je nametnuo i novu (islamsku) vjeru. Još za vrijeme predratne Jugoslavije bilo je starih muslimana (tada nijesu bili nacija, već su bili prepoznatljivi samo po vjerdkom osnovu) koji su pamtiliu imena svojih srpskih predaka, o čemu može pročitati pročitati u knjizi autorske grupe “Bratstvo Đukića u Novopazarskom Sandzaku”, mada i oni poput vas pišu da su ilirskog porijekla, a time i svi Srbi na našim prostorima. O porijeklu muslimana, kojih nije bilo na prostorime Crne Gore i Srbije do kraja 17. vijeka, odnosno o poturčavanju Srba na prostorima Crne Gore postoje brojni i sasvim relevantni istoriografski podaci u istraživačkim studijama i publikovanim radovima, kao, na primjer: J Tomić, O Arnautima u Staroj Srbiji, 91-92; Lj. Stojanović, Zapisi, II, br. 3252; М. Lutovac, , Varoš Rožaje , Bg. 1972, 3-4, 7-11; M. Dašić, Vasojevići od pomena do 1860. godine, 249, 257 – 258; dr R.J. Vešović, Pleme Vaojevići, 275 – 276. Pošto se stidite svoga porijekla, i pokrivate se plaštom izmišljenih Bošnjaka na prostoru Plava ui Gusinja, odakle ste Vi, ja Vas podsećam da su Kolinovići (A. Jovićević, Plavsko-Gusinjska oblast, reprint, 2009, 83 – 84) , kojima vjerovatno vi pripadate, pošto se Kolenovići nidje ne spominju, porijklom Srbi iz Kuća, koji su se doselili na područje Gusinja, a potom primili islam. Vi dakle, sve to anulirate i postavljate svoju marsovsku dokrinu u koju ste se upleli kao pile u kučine, Niko vama ne brani da se deklarišete da ste Iliri, Turci, Iranci, i ko zna ko, ali je problem što falsifikujete nauku i pišete izmišljotine. Pišete o muslimanskoj miliiciji u pozitivnom kontekstu u Toku Drugog svjetskog rata, a u prepisci poslije ove vaše knjige sam pročitao da priznajete (Adnan) da su vulentari učestvovali u genocidu koji se dogodio 28. jula 1944. godine u Velici. Ne samo da su učestvovali, gospodine Adnane, nego su vulentari zajedno sa balistima bili isključivi egzekutori, a Njemci su im to dozvolili, a u nekim slučajevimja su im ograničavali bestijanje nad nejakim življem Velike i Gornjeg Polimlja. Ja to, za razliku od vas ne izmišljam, gospodine Adnane, jer ja sam svjedok tog krvoločnog pira vulentarskih i balističkih soldata u njemačkim uniformama, i moja porodica im je iz Velike tog dana umakla u poslednjem trenutku. I svi preživjeli žitelji Velike kao i izbjeglice poput moje porodice, koje su boravile u Velici do tog stravičnog dana, izjavljivali su – da su ubice govorile srpskim jezikom, što znači da to nijesu mogli biti Njemci. To potvrđuju i zapisane izjave preživjelih koje su prikazane u knjizi prof. dr M. Kneževića, Velika i Novšiće, 152 – 155. Ja sam rođen u Metehu kod plava. Kada su Italijani zaposjeli Crnu Goru 1941. godine, mi Srbi iz ovog mješovitog sela po vjerskom osnovu, nijesmo bježali od Italijana, gospodine Adnane, nego od tih vaših vulentara, i ne samo vulentara nego i mnogih koji nisu nosili nikakvu uniformu, koji su još na samom početku zapalili svaku srpsku kuću, i poubijali sve što nije imalo fizičke snage da pobjegne. Primjera radi navodim da su komšije muslimani Lukovići iz Lijevog Meteha na najsvirepiji način ubili mog đeda po majci starog Simona Radenovića i njegovu najstariju skoro nepokretnu kćerku Ljaku (Radosavu),koji nijesu fizički mogli pobjeći sa ostalim Srbima, pa su im pomenute komšije sjekli nos, vadili oči, drali kožu sa lica, sjekli prste sa ruku i nogu … sve dok nisu ispustiliu dušu. Mi smo se, gospodine Adnane, vratili u na svojaq popaljena i porušena kućna zgarišta u Metehu tek u maju 1945. godine, nakon kapitulacije Njemačke. Vi tada nijeste bili rođeni, a sada kao koautor ove knjige veliočate ulogu vulentara, s malim izuzetkom oko genocida u Velici, gde uzgredno napominjete kao da su bili prosto najtjerani na to od strane Njuemaca. To nije istina, gospodine Adnane, to je notorna neistina, a Vi time samo pokazujete koliko ste opterećeni šovinizmom prema Srbima od kojih vodite genetsko porijeklo.

  6. #6 by Иван on 7. studenoga 2016. - 10:27

    Славољуб је дао веома конструктиван коментар на изнесену причу. Мислим, причати о некој посебности у моменту када се само вера променила а не нација и језик је заиста апсурдно! А још прича о томе како су се они бранили од четника, који су ето почели да их кољу и то у земљи која је капитулирала и окупирана је још апсурднија! И на крају крајева, ако су толико ти злочести Срби и Црногорци то радили, како то да резултати балканских ратова у Србији и Црној Гори нису исти као у Грчкој или Бугарској? Нема ниједнога више у Грчкој од Хеленских Мухамеданаца! Ниједног! Селим Аранулис је могао да бира? Или постаје Константин Аранулис или иде за Анадолију! Док за Бугарску нећу да причам када су Хоџе постајали Свештеници по убрзаном школовању од три месеца. Јер причати о некој угрожености и о некој посебности у моменту када сви причају исти језик, живе у истој држави и притом знају одлично коју су славу славили је заиста бесмиеслена!

  7. #7 by Sekula on 7. ožujka 2017. - 10:56

    Hajde, prekinite vise sa ovim glupostima. Ne postoji Bosnjacki identitet osim u poslednjih nekoliko decenija u verskom smislu. Bošnjak znači ono što je pre 100 godina označavao termin Turčin na ovim prostorima. Preuzimate regionalne odrednice, kao što su i Srbijanac ili Dalmatinac, dajete im pogrešno značenje i tumačenje i izmisljate nepostojecu istoriju.
    Sramota je na pozitivan način insistirati na tim bolnim momentima iz naše istorije – masovnih ubijanja, pokrštavanja, klanja, odvođenja dece, harač, nametanje arapsko-turske kulture i jezika, itd, i još se ponositi time.

VAŠ KOMENTAR:

Popunite niže tražene podatke ili kliknite na neku od ikona za prijavu:

WordPress.com Logo

Ovaj komentar pišete koristeći vaš WordPress.com račun. Odjava / Izmijeni )

Twitter picture

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Twitter račun. Odjava / Izmijeni )

Facebook slika

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Facebook račun. Odjava / Izmijeni )

Google+ photo

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Google+ račun. Odjava / Izmijeni )

Spajanje na %s